خط ثلث چیست؟ معرفی کامل ویژگی ها و کاربد های خط ثلث
5دقیقه
آنچه در این مقاله میخوانید [پنهانسازی]
خط ثلث:
خط ثلث معروف به «امّ الخطوط»، یکی از زیباترین و معروفترین خطوط اسلامی دانسته شده است که بیشترین کاربرد آن در کتیبهنویسی برای محرابها، قُبهها و ورودی مساجد است. علامه طباطبایی، سید مرتضی نجومی و احمد نجفی زنجانی از روحانیان شیعه هستند که توانایی نوشتن به خط ثلث را داشتند.
غالباً پیدایش خط ثلث را به ابنمُقله شیرازی وزیر عباسیان، نسبت میدهند. پس از ابنمقله، ابنبَواب، یاقوت مُستعصمی، عبدالله صیرفی و بایسنقر میرزا سهم مهمی در تکامل این خط داشتهاند. با رفتن شیوه ثلثنویسی ایرانی به قلمرو عثمانی، طی قرون نهم تا چهاردهم قمری، جمع کثیری از ثلثنویسان پدید آمدند که سبب تبدیل کشور ترکیه به کانون ثلث در عصر حاضر شده است.
اهمیت و کاربرد خط ثلث:
خط ثلث را یکی از زیباترین، معروفترین و دشوارترین خطوط در کشورهای اسلامی دانستهاند و از آن در کنار خط نسخ، بهعنوان برترین خطوط در میان اقلام ششگانه یاد میشود. تا جایی که آن را «سید الخطوط» نیز نامیدهاند.
از خط ثلث، برای نوشتن قطعات ، پشت جلد، عناوین، سرلوحهها و تقسیمات کتابها، الواح سردر خانهها و مغازهها، کتابت قرآنهای جامع، حکاکی سنگها، مهرهای قیمتی و نشانها استفاده میشود.اما ازنظر محققان، عمدهترین و مهمترین کاربرد خط ثلث، مربوط به کتیبهنویسی محرابها، قبهها، ورودیهای مساجد است که بهجهت قابلیت بالا در ترکیب و هماهنگی با طرحهای اسلیمی و ختایی رواج یافته است.تا قبل از دوره تیموریان، خطوط ریحان، محقق، ثلث و نسخ، برای کتابت قرآن کریم، مورد استفاده بود؛ اما پس از قرن دهم، خط نسخ، جای تمام خطوط دیگر را گرفت.
به نظر یاسین حمیدسفادی، پژوهشگر معاصر خوشنویسی اسلامی، خط ثلث دربردارنده همه خصوصیات متناسب با شأن و مقام یک خط مذهبی است؛ اما قرآنهایی که تماماً در ثلث کتابت شده باشند، بسیار کمیاب هستند.علاوه بر آن، خط ثلث در ساخت اشیاء و ظروف فلزی، نظیر کاسههای نقرهای، مفرغی و برنجی، سکهها و ادوات علمی، که مشتمل بر محتوای قرآنی، دعایی و نامها و القابها بود، دیده میشود.
همچنین به گفته محققان، قالیچهها، سجادهها و برخی پارچههای نفیس درگذشته، مزیّن به عباراتی به خط ثلث بوده است.پرچم عربستان سعودی نیز منقش به شهادتین به خط ثلث است.
عبدالله صیرفی معتقد است که هرکس قواعد خط ثلث را به خوبی بداند و بتواند آن را محکم و استوار بنویسد، سایر اقلام سته را نیز میتواند بنویسد. برخی معتقدند که در کتیبههای قرآنی که معمولاً با خط ثلث و غالباً با رنگ سفید نوشته شدهاند، حروف با کشیده مانند الفها، به گونهای شعله آسا بهسوی آسمان تمایل دارند و آنچنان پیچیده و درهمتنیدهاند که تداعی کننده هالهای از نور میباشند. افزایش فضای سفید بر زمینه تیره، گویای غلبه نور بر ظلمت است.
معرفی:
خط ثُلْث، یکی از خطوط ششگانه (اقلام ستّه) اسلامی است.که به دست ابوعلی بن مقله بیضاوی شیرازی (معروف به ابنمقله)، وزیر عباسیان، تأسیس شده و باقی خطوط ششگانه از آن منشعب شده است.ازاینرو خط ثلث را «ام الخطوط» دانستهاند. ثلث جلیل (جلی)، دیباج، طومار، ثلثین، مختصر طومار، نصف، ثلث، صغیر ثلث، کبیر ثلث، و خفیف ثلث از انواع قلم ثلث در قدیم بودند که جز قلم ثلث باقی نمانده است.محققان، در وجه تسمیه خط ثلث، اندازه مساحت قلم ثلث که یک سوم قلم طومار است، را مطرح کردهاند.سراج شیرازی، از خوشنویسان قرن نهم، با رویکردی معنوی، وجه تسمیه خط ثلث را از آن جهت میداند که «ام الخطوط» است و این امر با آیه ۱۱ سوره نساء ارتباط دارد.
در خط ثلث برای یک حرف، اشکال مختلفی وجود دارد و همین امر امکان ترکیب بهتری فراهم میآورد، هرچند برگزیدن هر یک از اشکال در ترکیب نیازمند دقت و بصیرت تمام دانسته شده است.
در خط ثلث، علاوه بر کلمات، به جهت زیباسازی و پرکردن فضای خالی، از اعراب کمک گرفته که برای نوشت آن از قلمی ظریفتر (حدود یکسوم قلم اصلی) استفاده میشود.این خط با وجود برخی شباهتها با خطوط محقق و نسخ و توقیع، در برخی ویژگیهای مفردات و مرکّبات، نظیر طول الف، قطّ قلم، دور و سطح، مدّات (کششها) و نحوه پیوستگی و ارتباط کلمات با یکدیگر با آنها تفاوتهایی دارد.
تاریخ خط ثلث:
سفادی بر این باور است که خط ثلث، ابتدا در دوران خلفای اموی تحت قاعده درآمد و توسعه کامل آن در قرن سوم، رخ داد.دربارهٔ اینکه نخستین بار چه کسی خط ثلث را وضع کرد، اختلاف نظر وجود دارد: سراج شیرازی، ابنبَواب، خوشنویس معروف اوایل قرن پنجم یا یاقوت مُستعصمی خوشنویس معروف اواخر قرن هفتم را واضع خط ثلث دانسته است.اما بعدها نویسندگان کتابهای آداب الخط و رسم المشق، ابنمُقله شیرازی، را به عنوان اولین مبدع ثلث معرفی کردهاندکه تا به امروز (ابتدای قرن ۱۵ شمسی) نیز شهرت این انتساب باقی است. آنگونه که شهرت یافته است، تمام اقلام ششگانهای را که ابنمُقله در اوایل سده چهارم بوجود آورده، برگرفته از تعلیم و ارشادی بوده است که امام علی(ع) در عالم خواب به ابنمُقله القاء کرده است.
پس از یاقوت مُستعصمی که به اعتقاد برخی از صاحب نظران، بیشترین تأثیر را در تکامل خط ثلث داشته است، خوشنویسانی چون عبدالله صیرفی (متوفی ۷۴۲ق)، بایسُنقُر میرزا (متوفی ۸۳۷ق) و علیرضا عباسی (متوفی ۱۰۳۸ق)سهم مهمی در تکامل این خط داشتهاند.
>ثلث نویسان:
برخی از ثلثنویسان و کتیبهنویسان برجسته سرزمینهای اسلامی از این قرارند:
- ترکیه: حسن چلبی (متوفی ۱۰۰۲ق)، حافظ عثمان (متوفی۱۱۱۰ق)، مصطفی راقم (متوفی ۱۲۴۱ق)، محمود جلالالدین (متوفی ۱۲۴۵ق)، مصطفی عزّت (متوفی ۱۲۹۳ق)، محمد شفیقبک (متوفی ۱۲۹۷ق)، سامی افندی (متوفی ۱۳۱۳ق)، احمد کامل (متوفی ۱۳۶۰ق)، اسماعیل حقّی (متوفی ۱۳۶۵ق)، مصطفی حلیم (متوفی ۱۳۴۳ش/۱۹۶۴)، حامد آمدی (متوفی ۱۴۰۳ق)
- ایران: احمد نجفی زنجانی (متوفی ۱۳۶۱ش)، عبدالحمید ملکالکلامی (متوفی ۱۳۲۸ش)، محمدعلی غروی کاتب (تولد ۱۲۸۸ش)، حبیبالله فضائلی (متوفی ۱۳۷۶ش)، سید مرتضی نجومی (متوفی ۱۳۸۸ش)، عباس مصباحزاده، محمد موحد حسینی، احمد عبدالرضایی، محمدرضا قنبری، عبدالصمد صمدی، مسعود فاضلی مقدم، جواد خوران، محمد نعمتی
- عراق: هاشم محمد بغدادی (متوفی ۱۳۵۲ش/۱۹۷۳)، محمد صبری هلالی (متوفی ۱۳۷۲ش)، عبدالغنی عبدالعزیز، مهدی جبوری، عباس بغدادی، مثنّی العُبیدی، محمد المشرفاوی.
- سوریه و لبنان: ابراهیم الرفاعی (متوفی ۱۴۰۳ق)، کامل البابا (متوفی ۱۴۱۲ق)، نسیب مکارم. مصر: محمد مونس (متوفی ۱۳۱۸ق)، محمدعلی مکّاوی، محمد حُسْنی، محمود شحّات، علی بدوی (متوفی ۱۳۵۳ق)، سیدابراهیم (متوفی ۱۴۱۴ق/ ۱۹۹۴)، نجیب هواوینی.
- افغانستان: عزیزالدین وکیلی فوفَلْزایی.محمدعلی عطار هروی
- ————————————————————————————————————————————————————————————————————————————–
-
منبع: ویکی شیعه
